Nga 8 deri më 11 tetor, sulmet me dronë ukrainas goditën tri qendra të të dhënave të kompanisë ruse Yandex, duke ndërprerë shërbime digjitale dhe duke prekur kompani që mbështeteshin në infrastrukturën e saj. Rasti ka nxitur shqetësime për aftësinë e institucioneve të Kosovës për të rikthyer shërbimet pas një incidenti serioz.
Ku ruhen të dhënat?
Shumica e të dhënave institucionale në Kosovë ruhen në Qendrën e të Dhënave Shtetërore, ndërsa disa mbahen në serverët e institucioneve të veçanta, tha ish-drejtori i Agjencisë së Shoqërisë së Informacionit (ASHI), Kujtim Gashi. Sipas një rregulloreje të vitit 2016, kopjet rezervë të regjistrave elektronikë shtetërorë duhet të ruhen në qendrën shtetërore.
Të dhënat përfshijnë informacione personale të qytetarëve dhe mundësojnë funksionimin e shërbimeve digjitale, si portali e-Kosova, ku qytetarët aplikojnë për dokumente dhe përfitime. Nëse qendra dëmtohet nga një sulm kibernetik, zjarr ose ndërprerje e energjisë elektrike, mund të ndërpriten shërbimet dhe të humbasin të dhënat, nëse kopjet rezervë nuk janë të përdorshme. Për rikthimin e sistemeve nevojiten kopje rezervë dhe një qendër tjetër, fizikisht e ndarë, e njohur si Qendra për Rikuperim nga Fatkeqësitë (DRC).
Gjetjet e auditimit
Në shtator 2025, ZKA konstatoi se ASHI nuk ishte e përgatitur për rikthimin e shërbimeve elektronike të e-Kosova në raste emergjente. Sipas raportit, mungonte një plan i dokumentuar dhe i testuar për rikuperimin e sistemeve, nuk kishte qendra rezervë funksionale dhe kopjet ekzistuese nuk mjaftonin për rikuperim të sigurt e në kohë. Auditorët evidentuan gjithashtu politika të vjetruara sigurie, mungesë procedurash për kufizimin e qasjes në sisteme dhe dobësi në kontrollin e aplikimeve e pagesave. ZKA dha gjithsej 15 rekomandime.
Gashi tha se projekti për ndërtimin e një DRC-je, përfshirë lokacionin dhe fondet, ishte finalizuar gjatë mandatit të tij, më 2020, por më pas ishte pezulluar. Sipas tij, ekzistojnë disa kapacitete të kufizuara për kopje rezervë në lokacione të ndara, por ato nuk përmbushin standardet e kërkuara. Radio Evropa e Lirë tha se i kishte dërguar pyetje Ministrisë së Digjitalizimit dhe Administratës Publike për projektin, por nuk kishte marrë përgjigje deri në përgatitjen e materialit.
Auditimi shqyrtoi e-Kosova dhe sistemet e lidhura me shërbimet e saj, jo sigurinë e plotë të Qendrës së të Dhënave Shtetërore. Raporti nuk dëshmon se të dhënat e qytetarëve janë komprometuar.
Modernizimi dhe siguria
Ministri i Digjitalizimit dhe Administratës Publike, Lulëzon Jagxhiu, ka paralajmëruar modernizimin e infrastrukturës qeveritare, zhvillimin e teknologjisë cloud për ruajtjen dhe përpunimin e të dhënave në infrastrukturë të përbashkët, si dhe përdorimin e inteligjencës artificiale.
Eksperti i sigurisë kibernetike, Atdhe Lila, tha se zgjerimi i shërbimeve duhet të shoqërohet me forcimin e mbrojtjes. Sipas tij, ligjet, strategjitë dhe politikat e sigurisë nuk mjaftojnë nëse mbeten vetëm në letër. Ai shtoi se cloud-i mund të rrisë efikasitetin, por përqendrimi i shërbimeve në të njëjtën infrastrukturë mund të bëjë që një incident të prekë disa institucione njëherësh.