Mandrica, në jug të Bullgarisë, njihet si fshati i vetëm shqiptar në vend. Sipas traditës lokale, u themelua në vitin 1636 nga shqiptarë të krishterë ortodoksë. Sot, rreth 20 banorë të moshuar flasin ende shqip, sipas RTV21, Klan Kosovës, Bota Sot dhe Gazeta Blic. Të dhënat e Institutit Kombëtar të Statistikave të Bullgarisë, të cituara nga BTA, tregojnë se fshati kishte 52 banorë në vitin 2011 dhe 34 në regjistrimin e vitit 2021.
Sipas legjendës, themeluesit ishin tre vëllezër nga Vithkuqi, të cilët merreshin me blegtori dhe prodhimin e bulmetit. Ata furnizonin me mish dhe produkte qumështi ushtrinë osmane gjatë udhëtimit drejt Adrianopojës, qytetit të sotëm të Edrenesë. Beu i zonës u kërkoi të vendoseshin aty ku do t’i zinte nata dhe më pas i përjashtoi nga taksat. Emri i fshatit lidhet me fjalën “mandra”, që nënkupton vendin ku mbahen bagëtitë dhe përpunohet qumështi. Disa banorë mendojnë se vendbanimi mund të jetë më i vjetër; një rrëfim tjetër thotë se kampi i parë u ngrit në bregun përballë të lumit Bjala Reka.
Rreth një shekull më parë, Mandrica kishte afro 3 500 banorë dhe ishte qendër e zejtarisë e tregtisë. Aty kishte dy shkolla, punishte për derdhjen e kambanave dhe prodhimin e susamit e tahinit, mullinj, farkëtarë, kasapë dhe kinema. Prodhimi i mëndafshit ishte një veprimtari e rëndësishme; katet e sipërme të shtëpive prej qerpiçi përdoreshin për rritjen e krimbave të mëndafshit. Në periudhën e lulëzimit, sipas raportimeve të RTV21, Klan Kosovës, Bota Sot dhe Gazeta Blic, fshati kishte edhe ambulancë, spital, maternitet dhe fabrikë pijesh freskuese.
Luftërat, lëvizjet e refugjatëve dhe emigrimi për arsye ekonomike e kanë zvogëluar popullsinë. Shumë ish-banorë dhe pasardhës të tyre jetojnë në Ivajllovgrad, Sofje dhe Plovdiv, por kthehen për festa dhe takime familjare.
E folmja e Mandricës është përcjellë gojarisht dhe ndryshon nga shqipja e sotme. Sultana, 93 vjeçe, thotë se shqipja flitej në familje, edhe kur gjyshërit e saj pengoheshin ta përdornin. Ajo kujton se banorët regjistroheshin në dokumente si shqiptarë, ndërsa më vonë përkatësia e tyre shënohej si bullgare.
Shtëpitë tradicionale, disa deri në tri kate, janë ndërtuar me themele guri, struktura druri dhe tulla balte të thara në diell. Sipas Anton Hristovit, nipit të Sultanës, kati i parë përdorej për kafshët, i dyti për rritjen e krimbave të mëndafshit dhe i treti për banim. Hristovi ka nisur restaurimin e një ndërtese për ta kthyer në bujtinë dhe bashkëpunon me organizatën e arkitektëve Meshtra për punëtori ku vizitorët mësojnë të përgatisin tulla balte, suva dhe materiale të tjera natyrore.