Sipas raportimeve investigative, kompanitë e energjisë diellore janë përqendruar në zona specifike të Shqipërisë, ku secila prodhon deri në 2 MW. Këto projekte kalojnë si instalime të vogla, duke shmangur procedura mjedisore dhe konkurruese më të rënda për parqe më të mëdha. Enti Rregullator i Energjisë (ERE) miraton ndërtimin dhe garanton blerjen e energjisë për 15 vjet, ndërsa prodhuesit japin 2% të prodhimit vjetor si royalty për ministrinë përgjegjëse.
Shembuj përqendrimi
Në zonat e identifikuara, biznesmenët kontrollojnë rrjete kompanish përmes pronësish dhe aksionesh. Refat Sali zotëron 60% të kuotave në Sun Avenue dhe Sunpower 2017, të dyja me 2 MW në të njëjtën zonë. Albanian General Electricity, në pronësi të Besar Llapashticës, është aksionere në 6 kompani të energjisë diellore dhe shoqëri të tjera të lidhura, me pjesëmarrje nga 1% deri në 100%. Në qarkun Korçë, Ilir Shtufi dominon me projekte në Bilisht, fshatrat Bitinckë dhe Tren, ku të paktën 6 kompani si Erni Solar dhe Korca Ph kanë nga 2 MW secila. Administrator i përbashkët është Edmond Zalla.
Rrjeti i kompanive të Shtufit pretendon se projektet respektojnë kuadrin ligjor të viteve 2017-2022, kur instalimet deri në 2 MW lejoheshin pa ankanda, bazuar në vendime të Këshillit të Ministrave. Nga viti 2023, Shqipëria kaloi në ankanda konkurruese. Subjektet u krijuan në 2017-2018 dhe u bllën më pas.
Dhënia e tokës publike
Nga 2015 në 2024, bashkitë shpallën 750 procedura për dhënie me qira të tokës publike, total 6350 hektarë, me kulm në 2024 (2300 ha). Pesë bashki kontrollojnë 60%:
- Poliçan (kryesisht për energji të rinovueshme);
- Kruja;
- Elbasani;
- Kolonja;
- Devolli.
Kompani si Delvina Solar (1150 ha), AlbKalustyan, X One, Eco Group Tomorrica dhe Kronos Konstruksion kryesojnë përfitimet.
Opinione ekspertësh
Inxhinieri Azmer Dulevic vë në dukje nevojën për verifikim të kritereve të licencimit. Eksperti mjedisor Krisiti Bashmili thekson ndikimet në migrimin e shpendëve dhe fragmentimin e habitatit në zonat perëndimore.