Njoftimi për hapjen e mundshme të një konsullate të Republikës së Shqipërisë në Bujanoc (Lugina e Preshevës) dhe të një konsullate të Serbisë në Shkodër është pritur me reagime të ndryshme në opinionin publik. Ministri i Jashtëm serb, Marko Gjuriç, konfirmoi marrëveshjen pas takimit me homologun e tij shqiptar, Ferit Hoxha.
Perspektiva historike mbi marrëdhëniet diplomatike
Analisti Marenglen Kasmi thekson se, nga një këndvështrim historik, prania e përfaqësive konsullore serbe në Shkodër nuk përbën një risi. Për më shumë se një shekull, qyteti ka shërbyer si qendër diplomatike për shumë shtete, përfshirë Serbinë në fund të shekullit XIX. Sipas Kasmit, hapja e një konsullate shqiptare në Preshevë do të shërbente si pikë referimi për komunitetin autokton shqiptar, ndërsa ajo serbe në Shkodër do të ishte pjesë e marrëdhënieve të zakonshme konsullore ndërmjet dy shteteve.
Kritikat dhe kërkesat për reciprocitet
Nga ana tjetër, zëra kritikë e shohin këtë nismë si një veprim që shpërfill interesat e Kosovës. Veprimtari Ramzan Bekteshi ka akuzuar kryeministrin Edi Rama se po favorizon Serbinë dhe po ndërhyn në kompetencat e shtetit të Kosovës, duke mos këmbëngulur që përfaqësia në Luginën e Preshevës të jetë e Kosovës.
Publicisti Lis Bukuroca vlerëson se bashkëpunimi rajonal duhet të ndërtohet mbi bazën e reciprocitetit dhe respektit të ndërsjellë. Sipas tij, përderisa Serbia nuk njeh pavarësinë e Kosovës dhe vazhdon retorikën ndaj saj, një veprim që krijon idenë e një normaliteti të plotë mund të dërgojë sinjale të gabuara. Bukuroca thekson se përpjekjet për marrëdhënie konstruktive nuk duhet të zëvendësojnë nevojën për trajtim të barabartë dhe zgjidhjen e çështjeve thelbësore të mbetura pezull midis dy vendeve, duke iu referuar edhe refuzimit të Serbisë për të arrestuar autorët e sulmit terrorist në Banjskë.
Përditësime
Analisti Hysamedin Feraj ka kundërshtuar publikisht hapjen e një konsullate serbe në Shkodër. Sipas tij, ky institucion nuk synon përfaqësimin e pakicës serbe, por 'serbizimin e mendimit' të popullsisë shqiptare. Feraj nënvizoi se një strategji e ngjashme e ndikimit politik pritet të zbatohet edhe nga konsullata shqiptare që planifikohet të hapet në Bujanoc.
Ekspertët dhe shoqëria civile po e zhvendosin debatin për hapjen e konsullatave mes Shqipërisë dhe Serbisë nga aspektet diplomatike drejt të drejtave themelore të njeriut. Analistët kërkojnë që ky proces të kushtëzohet me zgjidhjen e pasivizimit të adresave të shqiptarëve në Luginën e Preshevës, duke e konsideruar këtë fenomen si shkelje të drejtave civile. Debati po artikulohet gjithashtu përmes thirrjeve për t’iu referuar standardeve të Komisionit të Badinterit, me qëllim që marrëveshjet të mos krijojnë precedentë të dëmshëm, të ngjashëm me idetë për shkëmbim territoresh. Në këtë këndvështrim, çështja e konsullatave nuk trajtohet si një akt teknik, por si një testim i vullnetit politik për respektimin e standardeve evropiane dhe barazisë qytetare në rajon.
Ministri i Jashtëm, Ferit Hoxha, konfirmoi zyrtarisht arritjen e marrëveshjes në parim për hapjen e konsullatave midis Shqipërisë dhe Serbisë. Lidhur me këtë zhvillim, publicisti Nehat Hyseni ka theksuar rëndësinë historike të Shkodrës si një qendër tradicionale diplomatike në rajon.
Opinionisti Hafiz Shala ka akuzuar ish-të dërguarin amerikan Richard Grenell për lobim në favor të Serbisë, duke e ndërlidhur hapjen e konsullatës në Shkodër me ndikimin e tij. Shala argumentoi se prania e vetëm 54 serbëve në Shkodër e bën këtë vendim joproporcional, duke pasur parasysh nevojat e shqiptarëve në Luginën e Preshevës. Ndërkohë, grupime të ndryshme kanë kërkuar dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama, duke paralajmëruar protesta kundër kësaj marrëveshjeje.
Pala shqiptare vendosi të mos e bëjë publike fillimisht marrëveshjen për konsullatat, duke ia lënë nismën e komunikimit palës serbe. Gazeta 'Bota Sot' e ka krahasuar këtë lëvizje diplomatike me qëndrimet e Esat Pashë Toptanit lidhur me Shkodrën. Paralelisht, në opinionin publik po qarkullojnë pretendime për një pakt të fshehtë mes Kryeministrit Edi Rama dhe ish-presidentit serb Boris Tadiq, çka ka nxitur reagime të ashpra politike.
Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme ka konfirmuar zyrtarisht se Shqipëria dhe Serbia kanë paraqitur kërkesa të ndërsjella për hapjen e konsullatave. Institucioni bëri të ditur se procesi bazohet në parimin e reciprocitetit, duke e konsideruar atë një hap të nevojshëm për normalizimin e përfaqësimit konsullor midis dy vendeve.
Analiza editoriale e gazetës Bota Sot vë në pah shqetësimet mbi pasojat strategjike të 'diplomacisë paralele' ndërmjet Tiranës dhe Beogradit. Ekspertët vlerësojnë se hapja e një konsullate të Serbisë në Shkodër mund të ndikojë negativisht në arkitekturën e dialogut Kosovë-Serbi. Sipas kësaj analize, nisma në fjalë rrezikon të minojë sovranitetin e Kosovës dhe të dobësojë pozicionin e saj negociator ndaj Serbisë.
Përfaqësues të shoqërisë civile i janë drejtuar me një letër zyrtare Presidentit Bajram Begaj, duke kundërshtuar marrëveshjen për hapjen e konsullatave me Serbinë. Aktivistët e cilësojnë marrëveshjen si të pajustifikuar, duke theksuar se në Shkodër jetojnë vetëm 54 qytetarë me origjinë serbe. Po ashtu, ata vënë në dukje se procesi i negocimit është zhvilluar pa u konsultuar me deputetin shqiptar në Kuvendin e Serbisë, Shaip Kamberi.