Protestat antiqeveritare në Iran, të nisura nga rënia e vlerës së monedhës kombëtare në fund të dhjetorit, kanë vazhduar për 15 ditë dhe kanë shkaktuar një krizë të rëndë humanitare. Pamje të publikuara nga media ndërkombëtare, si CNN dhe OSINTdefender, tregojnë turma njerëzish në Qendrën e Mjekësisë Ligjore Kahrizak, në jug të Teheranit, ku familjet përpiqen të identifikojnë të afërmit e tyre mes qindra trupave. Një monitor brenda ndërtesës shfaq fotografitë e të ndjerëve, të numëruara nga 001 deri në 250, me shenja të dukshme dhune. Jashtë, trupa në thasë të zinj rreshtohen në trotuar dhe zona me dhe, ndërsa dëgjohen britma dëshpërimi dhe shihen persona që qajnë pranë tyre.
Sipas agjencisë shtetërore iraniane Tasnim, shumica e viktimave janë qytetarë të zakonshëm, jo protestues. Një burrë rrëfen se e dashura e tij, pro-qeverisë, u godit në kokë nga një gur. Gazetari i Tasnim-it shton se mes të vrarëve ka edhe protestues që synonin përplasje me forcat e sigurisë ose kontrollin e bazave ushtarake, ndoshta duke përdorur armë. Familjet e rrëfejnë se të afërmit e tyre nuk merrnin pjesë në protesta.
Numri i viktimave ndryshon sipas burimeve. Aktivistët brenda dhe jashtë vendit raportojnë 490 protestues dhe 48 anëtarë të forcave të sigurisë të vrarë, plus rreth 10.000 arrestime. Organizata joqeveritare flasin për 538 vdekje, ndërsa burime brenda Iranit dhe fondacioni i Narges Mohammadi – fituese e Çmimit Nobel, ende në burg – përmendin mbi 2.000 të vrarë dhe gati 11.000 të arrestuar. Pamje të ngjashme vijnë nga spitale, morgje dhe qytete si Shiraz, Rasht dhe Lordegan, ku familjet detyrohen të paguajnë për të tërhequr trupat.
Reagimi i qeverisë dhe bllokadat
Qeveria iraniane i ka përshkruar protestuesit si "grup vandalësh" dhe ka shpallur tre ditë zie për "martirët" e vrarë në "betejë kundër SHBA-së dhe Izraelit". Udhëheqësi suprem Ajatollah Ali Khamenei ka thirrur për marshime proqeveritare. Interneti dhe telefonat janë ndërprerë, por protestuesit përdorin lidhje satelitore si Starlink për të dërguar informacione. Një protestuese e quajtur Samira shkruan se forcat qëllojnë nga çatitë dhe se nuk mund të mbrohen me gurë kundër mitralozëve.
Reagimi ndërkombëtar
Presidenti amerikan Donald Trump ka deklaruar se ushtria e SHBA-së po shqyrton "opsione shumë të forta" ushtarake ndaj Iranit. Ai thotë se zyrtarë iranianë e kanë kontaktuar për negociata, por mund të veprojë para një takimi. Opsionet përfshijnë sulme kibernetike, forcim të burimeve antiqeveritare online ose sanksione të reja. Agjencia HRANA ka verifikuar gati 500 vdekje protestuesish, ndërsa BBC raporton se numri mund të jetë më i lartë. Situata ka shkaktuar shqetësim global për të drejtat e njeriut.
Përditësime
António Guterres, Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, dënoi dhunën kundër protestuesve në Iran dhe kërkoi vetëpërmbajtje si dhe rivendosje të komunikimeve. Protestat u përhapën në 185 qytete iraniane. Organizata për të Drejtat e Njeriut në Iran (HRANA) raportoi 483-500 vdekje të protestuesve, duke e çuar totalin në 544 vdekje (përfshirë 8 fëmijë, 5 civilë dhe 1 prokuror), së bashku me 47 anëtarë të forcave të sigurisë të vrarë dhe 10,600-10,700 arrestime. BBC raportoi 180 thasë mortorë në një morg pranë Teheranit. Donald Trump planifikon të diskutojë me Elon Musk për rivendosjen e aksesit në internet në Iran përmes Starlink. Udhëheqësit iranianë telefonuan Trump të shtunën për negociata, duke përfshirë programin bërthamor, ndërsa një takim po organizohet. Kryetari i Parlamentit iranian Mohammed Bagher Kalibaf kërcënoi SHBA-në dhe Izraelin si objektiva legjitime nëse ndërhyjnë.
Radio Farda konfirmoi përmes hulumtimeve se forcat e sigurisë kanë qëlluar me municion të vërtetë ndaj civilëve dhe kanë kryer vrasje pa procese gjyqësore gjatë protestave. Video të reja tregojnë incidente specifike: qëllime në Kahrizak më 11 janar, pranë termocentraleve më 7 janar, dhe drejt protestuesve më 5 janar. Garda Revolucionare akuzoi SHBA-në për ndërhyrje dhe nxitje të protestave. Autoritetet bllokuan aksesin në internet dhe thirrjet telefonike për më shumë se 84 orë. Protestat filluan më 28 dhjetor.
Mjekët në Iran përshkruajnë përpjekjet intensive për të shpëtuar protestuesit e plagosur. Një mjek në spitalin e Mashhadit raportoi se një vajzë 22-vjeçare vdiq nga të shtënat me municion të vërtetë, pavarësisht trajtimit.
Dr. Kayvan Mirhadi, mjek iraniano-amerikan, komunikoi me kolegët në Iran para bllokimit të internetit dhe mori qindra mesazhe mbi trajtimin e plagosurve nga protestat.
BBC Persian verifikoi se 70 trupa u dërguan në një spital në Rasht brenda një nate për të ndihmuar me viktimat.
Protestat aktuale krahasohen me ato të 2022-s pas vdekjes së Mahsa Amini: mbi 550 të vrarë dhe rreth 20,000 arrestime, sipas raportimeve të atëhershme.
Gholam-Hossein Mohseni-Ejei, kreu i gjyqësorit iranian, premtoi masa vendimtare hakmarrjeje ndaj sulmuesve të forcave të sigurisë. Ai foli pas një serie ngjarjesh të reja në protestat e vazhdueshme. Protestat filluan më 28 dhjetor nga dyqanxhinjtë për krizë ekonomike. Vdekja e parë ndodhi më 31 dhjetor, kur një anëtar i Basij u vra në Kuhdasht. Më 1 janar, 5 persona u vranë, përfshirë një sulm në stacionin e policisë në Azna. Më 4 janar, kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu shprehu mbështetje për protestuesit. E njëjta ditë, forcat e sigurisë bastisën një spital në Ilam. Më 8 janar, Reza Pahlavi bëri thirrje për vazhdim të protestave. Ndërkohë, mbështetës proqeveritarë u mobilizuan në Telegram, duke organizuar demonstrata me flamuj dhe foto të forcave të sigurisë të vrarë. Ministri i Jashtëm Abbas Araghchi cilësoi protestat si 'operacione terroriste' dhe premtoi vazhdim të kufizimeve derisa të zhduket kërcënimi. Zëdhënësi Esmail Baghaei shprehu shpresën për rikthimin e internetit sapo situata të përmirësohet.
Iran Human Rights (IHR) konfirmoi vdekjen e të paktën 192 protestuesve në protestat e fundit, duke paralajmëruar se numri mund të arrijë disa qindra ose më shumë.
Mijëra mbështetës pro-qeveritarë u mblodhën sot në Sheshin e Revolucionit në Teheran, pas thirrjes së Presidentit Masoud Pezeshkian, duke mbajtur flamuj dhe duke bërë lutje për viktimat e "trazirave". Tubime të ngjashme pro-qeveritare u zhvilluan në disa qytete të tjera, sipas mediave shtetërore iraniane.
Kreu i diplomacisë iraniane deklaroi se Irani është gati për luftë, por edhe për negociata, në përgjigje të kërcënimeve të Donald Trump për ndërhyrje ushtarake.
Revista TIME vlerëson 6,178 viktima mes protestuesve në Iran, përfshirë 900 në një natë të vetme në Teheran, sipas të dhënave nga akademikë në mërgim. Top Channel raporton 648 të vdekur deri tani. Protestuesi Omidi dëshmon se forcat e sigurisë përdorën armë Kalashnikov kundër demonstruesve të paarmatosur. Një grua në Teheran e përshkruan të enjten si "ditë gjykimi" dhe të premten si "ditë e përgjakshme" me luftë njëanshme. Pamje të reja tregojnë mitraloza mbi kamionë duke qëlluar në lagje banimi, ndërsa morgjet janë mbingarkuar.
Teheran – Organizatat e të drejtave të njeriut vlerësojnë se rreth 650 persona kanë vdekur në protestat në Iran, duke theksuar veçanërisht shtypjen ndaj adoleshentëve.
Amir Ali Haydari, një 17-vjeçar nga Kermanshah, u qëllua në zemër dhe u rrah për vdekje nga forcat e sigurisë gjatë protestave.
Autoritetet iraniane kanë çaktivizuar marrësit e internetit satelitor Starlink, duke e bërë të pamundur përdorimin e tij.
Forcat Basij kanë sulmuar protestuesit në Fardis, në perëndim të Teheranit, duke qëlluar me municion të vërtetë drejtpërdrejt nga motoçikletat, pas mungesës së policisë.
Presidenti Donald Trump ka vendosur tarifa shtesë prej 25% për çdo vend që tregton me Iranin, të cilat hyjnë në fuqi menjëherë. Zëdhënësja e Shtëpisë së Bardhë, Caroline Leavitt, deklaroi se Trump "nuk ka frikë të përdorë ushtrinë, por preferon diplomacinë".
Në zhvillime të brendshme, autoritetet iraniane kanë zbuluar detaje të reja për vdekjen e aktivistit Amir Ali Haydari: ai u rrah me qytën e pistoletës në kokë, duke shkaktuar shpërthimin e trurit.
Partnerët kryesorë tregtarë të Iranit përfshijnë Kinën, Irakun dhe Turqinë, të cilët tani rrezikojnë tarifat amerikane.
Një zyrtar iranian konfirmoi për Reuters se rreth 2000 persona janë vrarë gjatë protestave, duke përfshirë civilë dhe personel sigurie. Ai fajësoi protestuesit për këto vdekje. Media opozitare iraniane pretendojnë se numri arrin 12,000 vdekje, duke e përshkruar si "masakër sistematike", por ky pretendim mbetet i paverifikuar. Grupi aktivist Mamlekate raportoi një numër të lartë trupash të rreshtuar në oborrin e institutit mjeko-ligjor Kahrizak.
Abbas Araghchi, Ministri i Jashtëm iranian, në një intervistë ekskluzive për Al Jazeera më 12 janar, deklaroi gatishmërinë për luftë, hapjen e kanaleve të komunikimit me SHBA-në, studimin e ideve të mëparshme, papajtueshmërinë e propozimeve amerikane dhe nevojën për bisedime të barabarta.
Ndërprerja e internetit në Iran ka vazhduar për 108 orë, sipas NetBlocks.
- Finlandë dhe Spanja thirrën ambasadorët iranianë në protestë kundër shtypjes dhe mbylljes së internetit.
- Ministrja finlandeze e Punëve të Jashtme, Elina Valtonen, tha se "regjimi po vret në heshtje" dhe se Finlanda "qëndron me popullin iranian".
- Volker Türk, Komisioner i Lartë i OKB-së për të Drejtat e Njeriut, u shpreh i tmerruar nga dhuna gjatë protestave në Iran dhe thirrri për ndalimin e menjëhershëm të "dhunës së tmerrshme".
- Abbas Araghchi, negociator i lartë iranian, deklaroi për Al Jazeera se Irani është gati për opsion ushtarak kundër SHBA-së nëse ato testojnë "opsionin ushtarak që e kanë testuar më parë".
Mjeke anonime në një spital në jug të Iranit raportoi se forcat e sigurisë bastisën spitale dhe vranë protestues të plagosur brenda tyre.
Infermiere në Teheran dëshmoi për dëmtime të shumta në sytë e protestuesve dhe tha: "Po i vrasin të gjithë".
Dokumentim i ri tregon përdorimin e fishekëve metalikë nga armë gjahu që shënjestrojnë qëllimisht sytë dhe kokat e protestuesve.
HRANA ka rritur numrin e vdekjeve të konfirmuara të protestuesve në 2 400, përfshirë 12 fëmijë.
- Reza mbajti trupin e gruas së tij Maryam, të vrarë në protestë më 8 janar, për 1,5 orë.
- Mediat lokale raportojnë 100 anëtarë të forcave të sigurisë të vrarë.