Gërmimet e fundit në veri të Kosovës, ku dyshohet për ekzistencën e një varri masiv, kanë nxitur sërish kërkesat ndaj Serbisë për të lejuar qasje të plotë në arkivat e saj shtetërore dhe ushtarake. Kjo çështje, e cila mbetet një plagë e hapur për familjarët e rreth 1.600 personave që vazhdojnë të rezultojnë të zhdukur, konsiderohet si një hap thelbësor për të kuptuar fatin e të dashurve të tyre.
Institucionet me të dhëna kyçe
Sipas Sonja Biserko, kryetare e Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Serbi, dokumentet më të rëndësishme gjenden në institucionet që vepruan gjatë luftës, siç janë:
• Arkivat e Ushtrisë së Serbisë;
• Arkivat e Ministrisë së Punëve të Brendshme (MUP);
• Arkivat e shërbimeve të sigurisë shtetërore.
Këto institucione mbajnë raporte të detajuara mbi operacionet luftarake, regjistrat e zhvendosjeve dhe bashkërendimin midis forcave policore dhe atyre ushtarake. Për më tepër, Bekim Blakaj nga Fondi për të Drejtën Humanitare në Kosovë thekson se do të ishte tejet e dobishme edhe hapja e arkivave të ndërmarrjeve të tjera, si ato të kompanive të shërbimeve komunale, të cilat u përdorën për transportimin dhe varrosjen e kufomave.
Pengesat dhe përgjegjësia
Ndonëse çështja e të zhdukurve shihet si një aspekt humanitar, ekspertët vlerësojnë se Beogradi nuk ka ofruar qasje të plotë për shkak të implikimeve të thella politike dhe juridike. Sonja Biserko shpjegon se hapja e këtyre arkivave do të dëshmonte përgjegjësinë direkte të strukturave shtetërore, ushtarake dhe të shërbimeve sekrete në fshehjen e provave të krimeve. Sipas saj, gjatë dhe pas konfliktit, u krye një transferim sistematik i trupave të viktimave shqiptare drejt varrezave masive brenda Serbisë, si pjesë e një përpjekjeje për të zhdukur gjurmët e luftës.
Megjithëse hapja e arkivave nuk mund të garantojë zbardhjen e çdo rasti, pasi shumë ekzekutime nuk u dokumentuan zyrtarisht në terren, Bekim Blakaj shprehet se një akses i tillë do të mundësonte identifikimin e një përqindjeje të madhe të personave të zhdukur. Aktualisht, kërkesat e palës kosovare janë përqendruar në dokumentacionin e njësive të veçanta, përfshirë ato të Brigadës së 37-të të ushtrisë serbe.