Më 6 janar, fshati Polenë në qarkun e Korçës ringjallon një traditë pagane unike me rrënjë mbi 300-vjeçare. Këto karnavale, të njohura si "Arapët e Polenës", përfaqësojnë një nga zakonet më të vjetra të zonës dhe janë të lidhura ngushtë me rituale simbolike që sipas fabulave popullore lidhen me largimin e energjive negative dhe nisjen e një cikli të ri vjetor.
Karakteristikat e ritualit
Rituali i "Arapëve të Polenës" përfshin dalje në rrugë me maska dhe veshje të frikshme, të punuara kryesisht nga lëkura kafshësh, këmborë dhe elemente të tjera tradicionale. Banorët e Polenës, të njohur për përkushtimin ndaj trashëgimisë kulturore, interpretojnë skena rituale sipas fabul të caktuara, duke e transformuar fshatën në një vend ku tradita e hershme bëhet e përjetshueshme.
Festë pagane me ngjashmëri në disa vende të Ballkanit, "Arapët e Polenës" mbajnë një identitet të veçantë lokal. Kostume të zgjedhura me kujdes, fytyra të maskuara dhe lëvizje simbolike përbëjnë pjesën kryesore të këtij rituali mbi 300-vjeçar, i cili, sipas tradicionit popullor, prishet të largojë së keqen në fillim të vitit të ri.
Ndërprerja dhe ringjallja
Kjo traditë u ndërpre për dekada gjatë periudhës së komunizmit, një periudhë në të cilën shumë praktime kulturore vendore u censuruan ose u ndaluan. Megjithatë, pas vitit 1991, fshati Polenë vendosi ta rikthente këtë zakon të trashëguar. Sipas organizatorëve, ekzistojnë arkiva fotografike që dokumentojnë zhvillimin e "Arapëve të Polenës" përpara viteve '90, duke dëshmuar vazhdimësinë brez pas brezi të këtij rituali unik. Fotografitë datojnë deri në vitin 1986, pak kohë përpara rënies së sistemit komunist.
Që nga 1 janari i vitit 1991, karnavalet organizohen çdo 6 janar pa ndërprerje, duke arritur sot në 36 vite të vazhdueshme organizimi. Të rinjtë e fshatit kanë një rol vendimtar në ruajtjen e kësaj tradite, duke bërë përpjekje të vazhdueshme për ta mbajtur gjallë edhe për brezat e ardhshëm.
Mungesa e mbështetjes institucionale
Pavarësisht vlerës historike dhe kulturore të kësaj feste, Gjergji Minka, organizatori i karnavaleve, shprehet se mungon mbështetja institucionale. Ai thekson se të gjitha kostume përgatiten vetë nga banorët, duke përdorur lëkurë kafshësh dhe elemente të tjera tradicionale, por nuk kanë pranuar asnjë ndihmë financiare ose institucionale.
"Këto karnavale kështu i kemi gjetur, të trashëguara. Brez pas brezi, pleqtë tregojnë se kështu janë bërë. Sivjet është viti i 36-të që organizohen pas '91-shit. Jemi ndër të parët në Shqipëri të kemi nisur këtë festë në janar të '91. Nuk kemi marrë asnjë ndihmë nga Bashkia e Korçës, pavarësisht se kjo festë është unike në zonë dhe kërkon më shumë vëmendje," shprehet Minka.
Organizatorët raportojnë se Bashkia e Korçës nuk ofron asnjë lloj suporti konkret, as financiar as organizativ, megjithëse përfaqësuesit e saj kanë bërë propagandë rreth festës. Të gjitha përgatitjet, prej kostumeve deri te menaxhimi i ngjarjes, bëhen përmes përpjekjeve vullnetare të banorëve.
Pjesëmarrja e të rinjve
Të rinjtë e fshatit Polenë duken të përkushtuar ndaj vazhdimësisë së kësaj tradite. Disa prej tyre marrin pjesë rregullisht në këto karnavale, duke e parë atë si pjesë të identitetit të tyre vendor. Një pjesëmarrëse 14-vjeçare shprehet: "Jam 14 vjeç, viti i 5 që marr pjesë. I kam parë më parë. Të rinjtë këtu i duan, do vazhdojë kjo traditë edhe për disa vite."
Një tjetër pjesëmarrës tregon: "Karnavalja është festë pagane që simbolizon largimin e së keqes në këtë vit të ri. Është viti i 5 që marr pjesë dhe kam veshur një shtrigë."
Pjesëmarrja e gjeneratave të reja në ritualet e "Arapëve të Polenës" është shenjë e fortë se tradita ka mundësi të vazhdojë në të ardhmen.
Rëndësia kulturore
Ritual me histori mbi tre shekuj, "Arapët e Polenës" mbeten një dëshmi e rrallë të trashëgimisë kulturore dhe identitetit të zonës. Megjithëse ka elementë të ngjashëm me rite të tjera ballkanike, kjo festë pagane ka një karakter të veçantë lokal që e bën atë unike në kontekstin kulturor shqiptar. Simbolika e largimit të energjive negative dhe startimit të një cikli të ri është një temë e përhapur në rituale të hershme evropiane, por mënyra në të cilën interpretohet në Polenë mbart një përsosmëri dhe autentikitet të veçantë.
Sot, "Arapët e Polenës" rrezikon të mbetet një traditë e izoluar lokale, pa vëmendjen dhe mbrojtjen që meriton nga institucionet shtetërore, pavarësisht potencialit të saj kulturor dhe turistik.