Gjatë një vizite në punimet për Urën e Vjetër Hekurudhore në Beograd, presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiç, ka njoftuar se autoritetet serbe po vlerësojnë mundësitë teknike për devijimin e rrjedhës së lumit Ibër në territorin e Serbisë. Sipas tij, ky shqyrtim është një masë e ndërmarrë në përgjigje të trajtimit të popullatës serbe nga autoritetet në Kosovë.
Vuçiç bëri të ditur se ideja për ndryshimin e rrjedhës së këtij lumi ekziston që nga viti 1985. Realizimi i një projekti të tillë do të shkaktonte uljen e nivelit të ujit në liqenin e Ujmanit, i cili është një burim jetik për furnizimin me ujë të një pjese të konsiderueshme të Kosovës dhe për prodhimin e energjisë elektrike. Përkundër kërcënimit, presidenti serb theksoi se hyrja në luftë me NATO-n nuk është një opsion për Serbinë në këtë moment.
Deklarata e presidentit serb erdhi në një periudhë tensionesh të vazhdueshme, ku autoritetet e Kosovës kanë ndërmarrë veprime për rrënimin e objekteve të ndërtuara pa leje në zonën e liqenit të Ujmanit, që administrohet nga ndërmarrja publike Ibër-Lepenc.
Lidhur me sulmin me eksploziv në kanalin e ujit në fshatin Varagë të Zubin-Potokut, që ndodhi në nëntor të vitit 2024, institucionet e sigurisë në Kosovë kanë ngritur aktakuzë ndaj tre personave. Prokuroria Speciale dyshon se të pandehurit, mes tyre Jovan Viqentijeviq dhe Dragisha Viqentijeviq, kanë dëmtuar qëllimisht pajisjen e ujësjellësit, ndërsa procesi gjyqësor ndaj tyre mbetet në vazhdim.
Përditësime
Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiç, pohoi se ideja për devijimin e lumit Ibër është konceptuar që në vitin 1985. Ai e bëri këtë deklaratë gjatë inspektimit të punimeve në Urën e Vjetër Hekurudhore në Beograd. Presidenti e lidhi këtë pretendim me përplasjet e tij politike rajonale, duke vënë theksin te integriteti territorial i Serbisë dhe ndikimi i tij mbi çështjet e Kosovës.
Presidenti serb Aleksandar Vuçiç ka konfirmuar angazhimin e një grupi ekspertësh dhe inxhinierësh për të shqyrtuar fizibilitetin e ndryshimit të rrjedhës së lumit Ibër. Gjatë një inspektimi në Urën e Vjetër Hekurudhore në Beograd, ai e ndërlidhi këtë iniciativë me akuzat për keqtrajtimin e serbëve në Kosovë nga ana e autoriteteve të Prishtinës. Megjithatë, Vuçiç përjashtoi mundësinë e një konflikti të drejtpërdrejtë me NATO-n në rrethanat aktuale.
Ekspertët ndërkombëtarë rikujtojnë se propozimi i presidentit serb Aleksandar Vuçiç për ndryshimin e rrjedhës së lumit Ibër bie ndesh me Protokollin e UNECE-s për ujin, të cilin Serbia e ka ratifikuar që nga viti 2013. Analistët vlerësojnë se kjo nismë përbën një instrument populist të rikthyer që nga viti 1985, i përdorur nga Beogradi për të nxitur debat publik dhe për të matur gatishmërinë e faktorit ndërkombëtar ndaj provokimeve territoriale.
Ministrja e Mjedisit e Kosovës, Fitore Pacolli, e cilësoi zyrtarisht planin për ndryshimin e rrjedhës së lumit Ibër si të papranueshëm, duke i bërë thirrje komunitetit ndërkombëtar për reagim të menjëhershëm. Ish-kryeministri i Shqipërisë, Pandeli Majko, dënoi qasjen e presidentit serb Aleksandar Vuçiç, duke e konsideruar atë të papërshtatshme për një shtet që synon integrimin evropian. Avokati serb Çedomir Stojkoviq e lidhi këtë deklaratë me një manovër politike të brendshme, të ndërmarrë në kontekstin e vizitës së presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky në Beograd.
Ministrja e Bujqësisë, Fitore Pacolli, ka denoncuar zyrtarisht planet e Serbisë duke iu referuar Konventës së Helsinkit si bazë ligjore për mbrojtjen e resurseve ujore. Analiza strategjike konfirmon se liqeni i Ujmanit mbetet jetik, pasi furnizon 70% të nevojave për ujë të Kosovës. Ndërkohë, një raport i zyrës së Bashkimit Evropian në Beograd evidenton rritjen e eksporteve serbe drejt BE-së, nga 9 miliardë euro në vitin 2009 në 24 miliardë euro në vitin 2024.
Serbia mban përgjegjësi ligjore mbi burimet ujore si palë e Protokollit mbi Ujin dhe Shëndetin të UNECE-s, detyrim që e ka në fuqi që nga 15 korriku 2013. Ndërkohë, mbështetja publike në Serbi për integrimin në Bashkimin Evropian mbetet e luhatshme, me shifra që variojnë nga 36% sipas qendrës kërkimore CEP, deri në 45% sipas të dhënave nga Delegacioni i BE-së.
Presidenti serb Aleksandar Vuçiç konfirmoi formimin e një grupi pune me ekspertë dhe inxhinierë për të vlerësuar fizibilitetin teknik të devijimit të rrjedhës së lumit Ibër. Vuçiç e ndërlidhi këtë iniciativë me presionin politik ndaj popullsisë serbe në Kosovë, duke përmendur gjithashtu qëndrimet e shteteve të rajonit, përfshirë Malin e Zi.
Ushtruesja e detyrës së Presidentes së Kosovës, Albulena Haxhiu, ka reaguar zyrtarisht ndaj nismës së presidentit serb Aleksandar Vuçiç për devijimin e rrjedhës së lumit Ibër. Haxhiu i ka kërkuar diplomacisë kosovare intensifikimin e kontakteve me partnerët ndërkombëtarë për të sqaruar rreziqet që kjo ide paraqet për sigurinë ujore dhe energjetike të Kosovës.
Ushtruesja e detyrës së Presidentes, Albulena Haxhiu, urdhëroi diplomatët e Kosovës që të njoftojnë zyrtarisht qeveritë e vendeve ku janë të akredituar lidhur me deklaratat e Presidentit serb, Aleksandar Vuçiç, për lumin Ibër. Haxhiu i cilësoi idetë e Vuçiçit për devijimin e rrjedhës së lumit si 'shoviniste' dhe 'destabilizuese'. Në përgjigje, Vuçiç mohoi pretendimet për kërcënim, duke deklaruar se ai po shqyrton vetëm rrjedhat ujore brenda territorit të Serbisë.
Analistët dhe ekspertët kanë dhënë vlerësime të reja lidhur me tensionet për lumin Ibër. Eksperti i ujërave Mumin Morina konfirmoi se ndërhyrja teknike në rrjedhën e lumit është e realizueshme, duke kërkuar një reagim urgjent ndërkombëtar. Nga ana tjetër, Sonja Biserko e vlerësoi kërcënimin e presidentit serb Aleksandar Vuçiç si një taktikë për mobilizim politik përpara zgjedhjeve të ardhshme në Serbi. Ndërkohë, analisti Sadri Ramabaja e cilësoi deklaratën e Vuçiçit si një sinjal të rrezikshëm dhe bëri thirrje për një qëndrim më të fuqishëm nga Tirana zyrtare.
Ministri për Evropën dhe Punët e Jashtme të Shqipërisë, Ferit Hoxha, dënoi zyrtarisht kërcënimet për ndryshimin e rrjedhës së lumit Ibër. Hoxha theksoi se Serbia duhet të respektojë detyrimet ndërkombëtare, pasi është palë e Konventës së UNECE-së për Ujërat Ndërkufitare që nga viti 2010. Ministri deklaroi se uji nuk mund të përdoret si instrument presioni politik ndaj Kosovës. Presidenti serb Aleksandar Vuçiç mbrojti idenë e tij, duke pretenduar se projekti daton që nga viti 1985 dhe lidhet me nevojat e banorëve lokalë.
Ushtruesja e detyrës së presidentes së Kosovës, Albulena Haxhiu, e cilësoi idenë e presidentit serb Aleksandar Vuçiç për devijimin e lumit Ibër si një narrativë shoviniste, duke kërkuar reagim urgjent nga komuniteti ndërkombëtar. Nga ana tjetër, Vuçiç pretendoi se Beogradi ka nisur hapa konkretë përmes angazhimit të ekspertëve dhe inxhinierëve për zbatimin e këtij projekti. Analistja Sonja Biserko vlerëson se ky kërcënim është pjesë e strategjisë zgjedhore të Vuçiçit për të forcuar pozitat politike brenda Serbisë.
Presidenti serb Aleksandar Vuçiç mohoi çdo ndikim të Shqipërisë mbi zhvillimet në lumin Ibër, duke e cilësuar çështjen si kompetencë të brendshme të Serbisë. Vuçiç sqaroi se projekti lidhet me një zonë pranë Ribaricit dhe aktualisht ndodhet në fazë shqyrtimi. Në lidhje me tensionet e sigurisë, presidenti serb zhvilloi bisedime me komandantin e KFOR-it për të diskutuar ndryshimin e pranisë së misionit paqeruajtës në Urën e Ibrit.
Ministri për Evropën dhe Punët e Jashtme i Shqipërisë, Ferit Hoxha, deklaroi se çdo ndryshim i rrjedhës së lumit Ibër është i papranueshëm, duke nënvizuar se uji nuk duhet të shërbejë si mjet presioni politik. Ministri i Jashtëm i Serbisë, Marko Gjuriq, reagoi ndaj kësaj deklarate, duke e cilësuar qëndrimin e Tiranës si ndërhyrje në çështjet sovrane të Serbisë. Njëkohësisht, ministrja e Drejtësisë e Kosovës, Albulena Haxhiu, u bëri thirrje partnerëve ndërkombëtarë që të adresojnë urgjentisht kërcënimet e presidentit Aleksandar Vuçiç lidhur me infrastrukturën e lumit.
Presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiç, konfirmoi angazhimin e një grupi inxhinierësh dhe ekspertësh për të shqyrtuar teknikisht mundësinë e devijimit të rrjedhës së lumit Ibër. Analisti Arben Fetoshi vlerëson se një veprim i tillë do të shkelte haptazi Konventën e UNECE-së të vitit 1992 për mbrojtjen dhe shfrytëzimin e rrjedhave ujore ndërkufitare. Ekspertët e sigurisë e lidhin këtë kërcënim me një strategji hibride afatgjatë që synon cenimin e infrastrukturës kritike të Kosovës.
Presidenti serb Aleksandër Vuçiç kërkoi të zbusë tensionet më 10 gusht, duke deklaruar se Serbia nuk synon të kërcënojë asnjë palë dhe se aktivitetet e saj përqendrohen vetëm te rrjedhat ujore në territorin serb. Ndërkohë, analistët theksojnë se emërtimi 'Ibër' rrjedh nga një formë e vjetër gjeografike iliro-dardane, duke e dalluar nga varianti serb 'Ibar'.
Publicisti serb Zlatoje Martinov e cilësoi planin për devijimin e lumit Ibër si një 'absurditet' dhe 'kërcënim bosh'. Ekspertët vlerësojnë se ky projekt paraqet kompleksitet të lartë teknik dhe kosto financiare që shkon në disa miliardë euro. Projektit i mungojnë mundësitë për sigurimin e kredive ndërkombëtare, ndërsa realizimi i tij kërkon miratim të gjerë ndërkombëtar, të cilin Serbia aktualisht nuk e posedon.