Bashkimi Evropian synon që vendet që do të anëtarësohen në të ardhmen të mbeten nën mbikëqyrje të shtuar për sundimin e ligjit deri në 15 vjet pas anëtarësimit. Kjo është pjesë e strategjisë së zgjerimit të Komisionit Evropian, të prezantuar më 6 tetor. Propozimi synon të mundësojë reagim më të shpejtë ndaj regresit në sundimin e ligjit në një shtet anëtar.
Gjatë 15 vjetëve të parë pas anëtarësimit, të drejtat e një shteti të ri anëtar që shënon regres, përfshirë të drejtën e votës, mund të pezullohen me shumicë të kualifikuar, në vend të unanimitetit. Masat mund të përfshijnë kushtëzimin financiar dhe pezullimin e fondeve nga buxheti i BE-së. Stephen Blockmans, zëvendësdrejtor i Qendrës Ndërkombëtare për Mbrojtje dhe Siguri, tha se kërkesa për unanimitet në nenin 7 i ka mbrojtur për vite me radhë vendet që kanë shkelur rregullat.
Neni 7 dhe kufizimet e tij
Neni 7 i Traktatit të Bashkimit Evropian mundëson pezullimin e disa të drejtave të një shteti anëtar që shkel rëndë dhe vazhdimisht parimet e demokracisë, sundimit të ligjit dhe të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtën e votës në Këshillin e BE-së. Procedura zhvillohet në dy faza. Fillimisht, Këshilli i BE-së mund të konstatojë me shumicë prej katër të pestash se ekziston rrezik i qartë për shkelje dhe të japë rekomandime. Për vendosjen e sanksioneve, Këshilli Evropian duhet të konstatojë njëzëri, pa përfshirë votën e shtetit në fjalë, se ka ndodhur shkelje e rëndë dhe e vazhdueshme.
Procedura u nis kundër Polonisë në 2017 dhe kundër Hungarisë në 2018, por nuk arriti në fazën e dytë. Të dyja vendet mund të përdornin veton për të mbrojtur njëra-tjetrën, ndaj nuk u vendosën sanksione sipas kësaj procedure. BE-ja përdori mekanizma të tjerë, kryesisht ngrirjen e fondeve evropiane. Procedura kundër Polonisë u mbyll në 2024, pas ndryshimit të pushtetit në Varshavë.
Rastet e Hungarisë, Polonisë dhe Sllovakisë
Ish-kryeministri hungarez Viktor Orban, i cili qëndroi në pushtet për 16 vjet, përdori shpesh veton për të bllokuar ose vështirësuar vendimmarrjen e BE-së në politikën e jashtme, nga sanksionet kundër Rusisë deri te ndihma financiare për Ukrainën. Pasi mori pushtetin më 2010, ai miratoi një kushtetutë të re, vuri nën kontroll Gjykatën Kushtetuese, largoi qindra gjyqtarë përmes pensionimit të detyrueshëm, mori kontrollin mbi shumicën e mediave dhe ndryshoi sistemin zgjedhor. Këto veprime çuan në nisjen e procedurës sipas nenit 7 dhe në ngrirjen e miliarda eurove nga fondet evropiane.
Në Poloni, qeveria e mëparshme e Partisë Ligj dhe Drejtësi mori kontrollin mbi Gjykatën Kushtetuese dhe organin përgjegjës për emërimin e gjyqtarëve, si dhe vendosi masa disiplinore ndaj tyre. Komisioni Evropian aktivizoi procedurën sipas nenit 7 në 2017. Në 2021, Gjykata e Drejtësisë e BE-së e gjobiti Varshavën me një milion euro në ditë.
Në Sllovaki, qeveria e Robert Ficos, që nga viti 2023, shfuqizoi Prokurorinë Speciale për Korrupsion, zbuti dënimet për krimet ekonomike dhe vuri transmetuesin publik nën kontroll politik, duke nxitur paralajmërime nga Brukseli dhe Parlamenti Evropian. Blockmans tha se parandalimi i regresit në sundimin e ligjit është jashtëzakonisht i vështirë, siç tregojnë rastet e Hungarisë dhe Polonisë. Sipas burimeve, e njëjta logjikë e propozimit parashikohet të zbatohet edhe para anëtarësimit.