Një studim i Qendrës Res Publica, i prezantuar më 6 nëntor, identifikoi tregues rreziku për padi strategjike kundër pjesëmarrjes publike, të njohura si SLAPP, në 171 nga 333 vendime gjyqësore të analizuara për periudhën 2022–2026. Nga këto, 50 raste, ose 15 për qind e kampionit, u klasifikuan me rrezik të lartë. Studimi përfshin vendime civile, penale, administrative dhe kushtetuese nga viti 2022 deri më 31 korrik 2026.
Në 190 vendime, që përbëjnë 57 për qind të totalit, ishin të përfshirë gazetarë, subjekte mediatike ose aktorë të tjerë që ushtrojnë funksion informues publik. Sipas raportit, media është grupi më i ekspozuar ndër palët në konfliktet gjyqësore që lidhen me lirinë e shprehjes. Proceset mund të sjellin kosto përtej rezultatit përfundimtar, përfshirë kërkesa të larta financiare, disa padi për të njëjtin publikim dhe zvarritje gjyqësore, të cilat mund të nxisin vetëcensurë edhe kur media e fiton çështjen.
Studimi, me titull “Liria e shprehjes në praktikën gjyqësore 2022–2026: Si pasqyrohet jurisprudenca e GJEDNJ-së nga gjykatat shqiptare”, u përgatit nga ekspertët Dorian Matlija dhe Irena Dule. Matlija tha se nuk ka një metodologji të qartë për të dalluar paditë SLAPP, por se ekzistojnë tregues për kategorizimin e tyre. Sipas tij, disa prej këtyre treguesve lidhen me mënyrën dhe shkallën e përdorimit të padisë për të krijuar barrë joproporcionale për ata që raportojnë për çështje me interes publik.
Autorët renditën shtatë modele të përsëritura që mund të sinjalizojnë rrezik SLAPP. Njëri lidhet me kërkesat për dëmshpërblim në shuma që tejkalojnë dukshëm dëmin e konkretizuar. Në disa raste, kërkesat nuk shoqërohen me shpjegim të qartë për lidhjen mes shumës dhe pasojave reale të publikimit, audiencës së arritur, kohëzgjatjes së ekspozimit apo gjendjes ekonomike të të paditurit.
Një tjetër tregues është kombinimi i disa masave ndaj gazetarit ose medias. Përveç dëmshpërblimit, mund të kërkohen përgënjeshtrimi, kërkimi publik i faljes, publikimi i vendimit gjyqësor, fshirja e përmbajtjes ose ndalimi i publikimeve të ardhshme. Raporti thotë se gjykatat duhet të vlerësojnë si secilën masë veçmas, ashtu edhe efektin e tyre të përbashkët mbi lirinë e shprehjes.
Tregues të tjerë janë përdorimi paralel ose alternativ i procedurave penale dhe civile për të njëjtën çështje, si dhe kohëzgjatja e procesit. Studimi përmend raste që kanë zgjatur shumë vite, përfshirë një proces 17-vjeçar. Matlija tha se zvarritja mund të sjellë shpenzime mbrojtjeje, pasiguri dhe barrë të vazhdueshme, duke prodhuar efekt frenues e vetëcensurë edhe kur çështja përfundon në favor të medias.
Raporti sqaron se identifikimi i potencialit SLAPP nuk provon se paditësi ka pasur qëllim të heshtë gazetarin ose të pengojë publikimin. Treguesit kërkojnë shqyrtim individual, duke marrë parasysh natyrën e çështjes, interesin publik, masat e kërkuara dhe ndikimin e procedurës mbi pjesëmarrjen publike.