Protestat në Iran kanë filluar më 28 dhjetor 2025 në kryeqytetin Teheran, ku tregtarë dhe shitës të bazareve shpallën grevë për shkak të rënies së monedhës rial në nivelin më të ulët historik ndaj dollarit amerikan. Demonstratat u përhapën shpejt në mbi 574 zona në të 31 provinca të vendit, sipas Agjencisë së Lajmeve të Aktivistëve për të Drejtat e Njeriut (HRANA), me seli në SHBA. Kjo organizatë, e mbështetur në një rrjet aktivistësh brenda Iranit, raporton se mbi 500 persona kanë humbur jetën dhe më shumë se 10 mijë janë arrestuar, ndonëse verifikimi i informacionit mbetet i vështirë për shkak të kufizimeve të komunikimit.
Shkaqet kryesore ekonomike
Shkaqet kryesore të protestave lidhen me krizën e thellë ekonomike. Monedha rial u zhvlerësua me 16% vetëm në dhjetor 2025, duke çuar në një rënie totale prej 84% gjatë vitit të kaluar. Inflacioni vjetor është rreth 40%, ndërsa inflacioni i ushqimeve ka arritur 72%, me çmimet mesatarisht 72% më të larta se vitin e kaluar. Riali u tregtua me më shumë se 1.4 milionë rialë për 1 dollar në fillim të janarit 2026. Ekonomia ka vuajtur prej vitesh nga sanksionet amerikane të rivendosura në 2018, pas tërheqjes së SHBA-së nga marrëveshja bërthamore, si dhe nga sanksionet e Kombeve të Bashkuara në shtator 2025. Konflikti 12-ditor me Izraelin dhe SHBA-në në qershor 2025, që goditi objekte bërthamore iraniane, thelloi dëmet infrastrukturore dhe rriti pasigurinë. Irani këmbëngul se programi i tij bërthamor është paqësor dhe mohon përpjekje për armë bërthamore. Për më tepër, rritja e çmimit të karburantit në dhjetor 2025, pas heqjes së subvencioneve, shtoi barrën financiare mbi familjet, ndërsa Banka Qendrore hoqi normën preferenciale të këmbimit valutor.
Zgjerimi në kërkesa politike
Fillimisht me fokus ekonomik, protestat u zgjeruan në kërkesa politike, me slogane kundër qeverisë dhe udhëheqjes klerikale. Ato përbëjnë sfidën më të madhe për regjimin që nga Revolucioni Islamik i 1979-s, kur Ajatollah Ruhollah Khomeini vendosi teokraci shiite. Më 9 janar 2026, autoritetet vendosën bllokadë kombëtare të internetit, anuluan fluturimet dhe kufizuan thirrjet telefonike, ndërsa mediat iraniane përditësoheshin vetëm sporadikisht.
Reagimi i qeverisë
Reagimi i qeverisë ka qenë i ndryshëm nga rastet e mëparshme. Presidenti Masoud Pezeshkian propozoi reforma ekonomike, duke rritur taksat në buxhetin për vitin e ri iranian (duke filluar më 20 mars 2026) nga 42% në 57% të të ardhurave qeveritare, për të liruar fonde subvencionale për të varfrit. Megjithatë, kjo nuk qetësoi shtresën e mesme, dhe pas shpërthimit të protestave në të gjithë vendin më 8 janar 2026, forcat e sigurisë ndërhynë me forcë. Ky reagim i vonuar lidhet me hijen e konfliktit të qershorit 2025, rënien e regjimit të Bashar al-Assad-it në Siri dhe goditjet ndaj Hezbollah-ut, që kanë lënë Iranin të cenueshëm ndaj ndërhyrjeve të huaja.
Përditësime
Redjon Qirjazi, ekspert i çështjeve iraniane, vlerëson se historia e shtypjes së protestave në Iran, si ajo e 2017-ës, nxjerr në pah dobësinë aktuale të elitës politike dhe Gardës Revolucionare. Analiza e tij e re thekson afrimin e opozitës me popullin, izolimin e shtuar të Iranit pas 2016-ës dhe dobësimin e ndikimit rajonal të quajtur 'tentakulat'.
Protestat në Iran kanë hyrë në javën e tretë, duke treguar vazhdimësi dhe përshkallëzim të situatës. Presidenti i SHBA-së Donald Trump shprehu mbështetje publike për protestuesit përmes rrjeteve sociale dhe paralajmëroi se SHBA-të janë gati të ndihmojnë, duke shqyrtuar opsione ushtarake për ndërhyrje. Ekspertja Holly Dagres theksoi se keqmenaxhimi sistemik, korrupsioni dhe shtypja përbëjnë arsyet kryesore për kërkesën e protestuesve për rrëzimin e regjimit. Gjenerali Dedë Prenga raportoi 544 të vrarë dhe paralajmëroi përshkallëzim drejt luftës civile, me figura të tjera që flasin për mbi 3 mijë vrasje dhe mbi 1 mijë të arrestuar. Analisti Roland Bimo lidhi krizën me interesat globale për naftën dhe petrodollaret, duke thënë se SHBA-të nuk synojnë negociata por rrëzimin e regjimit, ndërsa ky i fundit kërcënon qytetarët. Politologu Ilir Alia vlerësoi se rreth 80% e ekonomisë iraniane kontrollohet nga Gardat e Revolucionit.
Pedagogu Ermir Gjinishi ka parashikuar katër skenarë të mundshëm për të ardhmen e Iranit: shtypje e dhunshme përkohshme, zgjatja e protestave me çahje të elitave, hapa prapa nga shteti dhe ndërhyrje dhunshme me ndikim nga jashtë.
Ngritja e taksave në buxhetin e vitit 2026 parashikohet të arrijë rreth 60%.
Inflacioni vjetor raportohet në 50%.
Interesat e Rusisë dhe Kinës në naftën iraniane pengojnë përpjekjet për ndryshimin e regjimit, sipas analizave të reja.
HRANA raporton të paktën 2,000 viktima, përfshirë fëmijë, gjatë protestave të dy javëve të fundit në Iran. Shumica e vrasjeve ndodhën kryesisht gjatë netëve të 8 dhe 9 janarit. Këto protesta konsiderohen si më të mëdhatë dhe më të dhunshmet në 17 vitet e fundit. Forcat e sigurisë kanë përdorur policë anti-trazorë, gaz lotsjellës dhe municion luftarak. Protestuesit i referencohen protestave të 2022-s, duke përmendur vdekjen e një gruaje në paraburgim si shembull të kufizimeve sociale.
Iran ka mbyllur kursin subvencionuar të këmbimit valutor për importuesit, duke shkaktuar rritje të konsiderueshme të çmimeve të ushqimeve, sipas The Guardian.
E3 – Mbretëria e Bashkuar, Franca dhe Gjermania – aktivizuan sanksionet e OKB-së në shtator 2025, duke i cilësuar si 'rikthim i menjëhershëm' të masave të ngrira në 2015 nga marrëveshja bërthamore e negociuar nga Barack Obama.